Tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội theo quy định của pháp luật hiện hành là gì?

Năm 2019, sau sự hoành hành của Covid-19, cả thế giới phải đối mặt với sự suy thoái trầm trọng và khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Trong tình hình đó, Chính phủ Việt Nam đặt ra “mục tiêu kép” trong những năm chống chọi với đại dịch là vừa phòng, chống dịch bệnh, bảo vệ sức khoẻ nhân dân, vừa phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội trong trạng thái bình thường mới. Có thể thấy, dù phải đối mặt với đại dịch nhưng nhà nước vẫn rất quan tâm đến sự phát triển kinh tế-xã hội. Vì lẽ đó, pháp luật hình sự đặt ra quy định xử phạt đối với tội phạm phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội trong Chương XIII – Các tội xâm phạm an ninh quốc gia.

1. Căn cứ pháp lý

Điều 115 Bộ luật hình sự số 100/2015/QH13 ngày 27/11/2015 ngày 27/11/2015 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 12/2017/QH14 ngày 26/06/2017 (sau đây gọi tắt là Bộ luật hình sự) quy định về Tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội như sau:

“Điều 115. Tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội

1. Người nào nhằm chống chính quyền nhân dân mà phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm.

2. Phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.

3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.”

Điều 115 Bộ luật hình sự quy định khung hình phạt cơ bản đối với người phạm tội là phạt tù từ 07 năm đến 15 năm. Có thể thấy khung phạt này so với khung hình phạt cơ bản của các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia đã phân tích trước đâu như tội phản bội tổ quốc (Điều 108), Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 114),... có mức xử phạt nhẹ hơn. Theo Điều 09 Bộ luật hình sự, tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội thuộc nhóm các tội rất nghiêm trọng. Các tội thuộc nhóm này có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn nhưng chưa đến mức đặc biệt nghiêm trọng.

2. Dấu hiệu pháp lý của tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội

2.1. Khách thể của tội phạm

Chính sách, theo quan niệm phổ biến, là phương thức hành động được một chủ thể khẳng định và thực hiện nhằm giải quyết những vấn đề lặp đi lặp lại. Chính sách xác định những chỉ dẫn chung cho quá trình ra quyết định. Chúng vạch ra phạm vi hay giới hạn cho phép của các quyết định, là kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững. Chính sách kinh tế - xã hội là tổng thể các quan điểm tư tưởng phát triển, những mục tiêu tổng quát và những phương thức cơ bản để thực hiện mục tiêu phát triển của đất nước. Theo đó, chính sách là đường lối phát triển kinh tế - xã hội của đất nước do Đảng Cộng sản Việt Nam – lực lượng chính trị  lãnh đạo Nhà nước và xã hội xây dựng.[1]Trong văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 13 của đảng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa ra chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021-2030.[2]

Các chính sách kinh tế – xã hội thường được thể hiện bằng việc các cơ quan có thẩm quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh từng lĩnh vực cụ thể (như chính sách thuế; chính sách ưu đãi đầu tư; chính sách xã hội hóa về y tế, giáo dục, thể dục, thể thao; chính sách xóa đói giảm nghèo,…).

Phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội là làm cho các chính sách, kế hoạch của Nhà nước không thực hiện được, gây khó khăn cho Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong công tác quản lý kinh tế, quản lý xã hội.

Vì vậy, khách thể của tội phạm này là sự thực hiện đúng đắn các chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và sự vững mạnh của chính quyền nhân dân.

2.2. Mặt khách quan của tội phạm

Điều 115 quy định hành vi trong mặt khách quan của tội này là hành vi phá hoại việc thực hiện chính sách kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước ta.

Phá hoại việc thực hiện chính sách kinh tế - xã hội là hành vi chống lại hoặc không thi hành hoặc thi hành sai lệch, cản trở người khác thực hiện chính sách đó, làm cho các chính sách, kế hoạch của Nhà nước không thực hiện được hoặc được thực hiện những trì trệ, kéo dài ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế của đất nước, đến đời sống của nhân dân.

Tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội có cấu thành hình thức. Tội phạm được coi là hoàn thành khi người phạm tội thực hiện một trong các hành vi thuộc mặt khách quan của cấu thành tội phạm. Hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm, không có ý nghĩa trong việc định tội mà chỉ có ý nghĩa cho việc quyết định hình phạt.

Trên đây là nội dung khách thể và mặt khách quan của tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội, những nội dung khác của tội này sẽ được Luật Hoàng Anh phân tích ở phần tiếp theo. 

2.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội có thể là bất kì ai có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ độ tuổi.

Thứ nhất, chủ thể của tội này có thể là bất kì người nào bao gồm công dân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch. Người phạm tội còn có thể là người có chức vụ, quyền hạn trong việc thực hiện chính sách kinh tế xã hội hoặc là người có nghĩa vụ phải thực hiện các chính sách kinh tế xã hội.

Thứ hai, năng lực trách nhiệm hình sự bao gồm năng lực nhận thức và năng lực làm chủ hành vi. Nếu một người thực hiện hành vi giống với hành vi được miêu tả trong mặt khách quan của tội này nhưng không có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự (thiếu một trong hai yếu tố trên) hoặc không có năng lực trách nhiệm hình sự thì được loại trừ trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 21 Bộ luật hình sự.

Thứ ba, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự nghĩa là người từ đủ 16 tuổi trở lên sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội theo (quy định tại Điều 12 Bộ luật hình sự). So với Bộ luật hình sự năm 1999, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự về tội này đã được thay đổi (Bộ luật hình sự năm 1999 quy định người từ đủ 14 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội). Việc tăng độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự của tội này thể hiện sự khoan hồng của nhà nước đối với người dưới 16 tuổi phạm tội, mặt khác cũng xuất phát từ việc ở độ tuổi này nhận thức của các em chưa phát triển toàn diện, muốn chứng tỏ bản thân nhưng cũng dễ có những suy nghĩ sai lệch.

2.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Hành vi phạm tội được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức được hành vi phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế xã hội là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả thiệt hại cho xã hội và mong muốn cho hậu quả đó xảy ra. Mục đích phạm tội là nhằm chống chính quyền nhân dân. Đây là các dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này. Hành vi phá hoại các chính sách kinh tế - xã hội là nhằm gây khó khăn cho Nhà nước trong quản lý nền kinh tế xã hội, làm suy yếu chính quyền nhân dân.

3. Hình phạt của tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội

Điều 115 quy định 03 khung hình phạt gồm 02 khung hình phạt chính và 01 khung hình phạt áp dụng đối với người chuẩn bị phạm tội:

- Khung hình phạt cơ bản phạt tù từ 07 năm đến 15 năm tù đối với người nào nhằm chống chính quyền nhân dân mà phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội. Như đã nói trong phần trước khung phạt này so với khung hình phạt cơ bản của các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia đã phân tích trước đây có mức xử phạt thấp hơn. Tội phạm cũng thuộc loại rất nghiêm trọng. Tuy có tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn nhưng chưa đặc biệt nghiêm trọng bằng các tội phạm quy định từ Điều 108 đến Điều 114 Bộ luật hình sự.

- Khung hình phạt giảm nhẹ phạt tù từ 03 năm đến 07 năm đối với những trường hợp có tình tiết giảm nhẹ theo quy định tại Điều 51 Bộ luật hình sự.

- Khung hình phạt tù từ từ 06 tháng – 03 năm áp dụng trong trường hợp chuẩn bị phạm tội. Theo Điều 14 quy định về giai đoạn chuẩn bị phạm tội, chuẩn bị phạm tội là tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm. Khoản 2 Điều 14 Bộ luật hình sự cũng quy định người chuẩn bị phạm tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội tại Điều 115 phải chịu trách nhiệm hình sự.

Luật Hoàng Anh

[1] Xem Giáo trình chính sách kinh tế - xã hội, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, NXB.Khoa học và kỹ thuật, PGS.TS.Đoàn Thị Hà (chủ biên), tr.20,21.

[2] https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ban-chap-hanh-trung-uong-dang/dai-hoi-dang/lan-thu-xiii/chien-luoc-phat-trien-kinh-te-xa-hoi-10-nam-2021-2030-3671